Brandolino et al., (2025), Current Nutrition Reports (2025) 14:111
https://doi.org/10.1007/s13668-025-00701-9
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η παρούσα ανασκόπηση συγκεντρώνει τις τρέχουσες γνώσεις για το πώς η διατροφή, οι περιβαλλοντικές εκθέσεις και η γενετική αλληλεπιδρούν στη διαμόρφωση της χρόνιας εντερικής φλεγμονής, της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου (Inflammatory Bowel Disease) και του κινδύνου εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου. Εξηγεί πώς οι διατροφικές συνήθειες, οι ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, η παχυσαρκία, οι μεταβολές στο μικροβίωμα του εντέρου και η έκθεση σε ρύπους αλληλεπιδρούν με το γενετικό υπόβαθρο ενός ατόμου, επηρεάζοντας διαδικασίες σχετιζόμενες με την καρκινογένεση. Οι συγγραφείς δείχνουν πώς η μακροχρόνια φλεγμονή και διαταραχές του μικροβιώματος δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν βλάβες στο DNA, επιγενετικές αλλαγές και ανάπτυξη όγκων. Εστιάζουν επίσης σε αναδυόμενα πεδία—η διατροφογενωμική (nutrigenomics) και η διατροφογενετική (nutrigenetics)—που εξετάζουν πώς τα θρεπτικά συστατικά τροποποιούν τη γονιδιακή δραστηριότητα και επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου. Η ανασκόπηση προσανατολίζεται προς την εξατομικευμένη διατροφή, υποστηριζόμενη από σύγχρονα εργαλεία “omics”, ως πολλά υποσχόμενη στρατηγική βελτίωσης της πρόληψης και αντιμετώπισης του καρκίνου του παχέος εντέρου, ιδιαίτερα στους νεότερους ενήλικες που εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά πρώιμης έναρξης καρκίνου του παχέιος εντέρου. Τέλος, προτείνει ότι η διατροφική επιγενετική, οι παρεμβάσεις στο μικροβίωμα και τα βιοδραστικά συστατικά τροφίμων μπορεί να κατευθύνουν μελλοντικές εξατομικευμένες παρεμβάσεις.
ΑΝΑΛΥΣΗ-ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Πώς το Βιολογικό Ρολόι Ρυθμίζει τη Μυϊκή Λειτουργία
Ο σκελετικός μυς είναι εξαιρετικά δραστήριος ιστός και το εσωτερικό του χρονομετρικό σύστημα παίζει βασικό ρόλο στην ανάπτυξη, την επιδιόρθωση και τη χρήση ενέργειας. Ένα κεντρικό ρολόι στον εγκέφαλο συνεργάζεται με «τοπικά ρολόγια» μέσα στα μυϊκά κύτταρα για να καθοδηγήσει ημερήσιες μεταβολές στη γονιδιακή δραστηριότητα. Αυτά τα γονίδια επηρεάζουν τα πάντα, από τον μεταβολισμό και τη συστολή έως τη μιτοχονδριακή λειτουργία και την έκκριση μυοκινών, «ορμόνες» που εκκρίνονται από τα μυϊκά κύτταρα. Τα βασικά συστατικά του κυτταρικού ρολογιού—BMAL1, CLOCK, PER και CRY—δημιουργούν βρόχους ανατροφοδότησης που διατηρούν τη μετατροπή πρωτεϊνών και τη μεταβολική ισορροπία καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Όταν αυτοί οι ρυθμοί διαταράσσονται, η απόκριση στην ινσουλίνη μειώνεται, η πρόσληψη γλυκόζης πέφτει και η μιτοχονδριακή ικανότητα μεταβάλλεται.
Από της φλεγμονώδη νόσο του εντέρου στον καρκίνο του παχέος εντέρου: Η χρόνια φλεγμονή ως κεντρικός μηχανισμός
Η ανασκόπηση τοποθετεί τη χρόνια φλεγμονή στον πυρήνα της σχέσης μεταξύ της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου και του καρκίνου του παχέος εντέρου. Τα άτομα που ζουν με φλεγμονώδη νόσο του εντέρου για πολλά χρόνια αντιμετωπίζουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, επειδή τα επίμονα φλεγμονώδη σήματα μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στο DNA, να διαταράξουν τα συστήματα επιδιόρθωσης και να οδηγήσουν σε γονιδιωματική αστάθεια. Οι συγγραφείς περιγράφουν τις διαφορές μεταξύ καρκίνων που σχετίζονται με κολίτιδα και σποραδικού καρκίνο του παχέος εντέρου, επισημαίνοντας ότι οι μεταλλάξεις στο γονίδιο TP53 εμφανίζονται νωρίτερα και ότι οι μεταλλάξεις στα γονίδια APC και KRAS είναι λιγότερο συχνές, υποδεικνύοντας ότι η φλεγμονή διαμορφώνει μια ιδιαίτερη οδό καρκινογένεσης. Συζητούν επίσης πώς η φλεγμονή μεταβάλλει τις επιγενετικές ρυθμίσεις, όπως την παθολογική μεθυλίωση DNA και τις αλλαγές στη δράση των microRNA, που διαταράσσουν τον φυσιολογικό κυτταρικό ρυθμό, την καταστολή όγκων και την ομοιόσταση του επιθηλίου. Έρευνες που συνδέουν μονοπάτια αίσθησης θρεπτικών συστατικών, όπως το mTORC1, με αποκρίσεις σε βλάβες DNA δείχνουν πώς το μεταβολικός στρες και η φλεγμονή συνεργούν ώστε ο ιστός που επηρεάζεται από τη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου να ωθηθεί προς καρκινογένεση
Διατροφικά πρότυπα, μικροβίωμα του εντέρου και κίνδυνος καρκίνου του παχέος εντέρου
Οι συγγραφείς περιγράφουν τη διατροφή ως έναν βασικό παράγοντα τρόπου ζωής που επηρεάζει τη φλεγμονή. Η διατροφή τύπου Western—πλούσια σε ζωικά λίπη, υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, απλούς υδατάνθρακες και πρόσθετα τροφίμων—μπορεί να τροφοδοτήσει τη δυσβίωση στο μικροβίωμα, το οξειδωτικό στρες και εντονότερες φλεγμονώδεις αντιδράσεις. Αυτές οι αλλαγές μειώνουν τη μικροβιακή ποικιλομορφία, αποδυναμώνουν τον εντερικό φραγμό και αυξάνουν τον κίνδυνο της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου και καρκίνου του παχέος εντέρου. Αντίθετα, δίαιτες πλούσιες σε φυτικές ίνες, φρούτα, λαχανικά και ακόρεστα λιπαρά—όπως η μεσογειακή δίαιτα—ευνοούν την υγιή μικροβιακή ισορροπία και μειώνουν τη φλεγμονή.
Τα μεμονωμένα θρεπτικά συστατικά παίζουν επίσης σημαντικούς ρόλους. Η ποιότητα των υδατανθράκων επηρεάζει το γλυκαιμικό φορτίο και την ινσουλινική ανταπόκριση, ενώ η υψηλή κατανάλωση απλών σακχάρων ενδέχεται να αυξήσει τον κίνδυνο για καρκίνο του παχέος εντέρου. Ορισμένα πρόσθετα τροφίμων, όπως οι γαλακτωματοποιητές, μπορεί να επηρεάζουν τη διαπερατότητα του εντέρου και τις κυτταροκίνες φλεγμονής. Μικροθρεπτικά συστατικά όπως οι βιταμίνες A, D, E και οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β συμβάλλουν στη ρύθμιση του οξειδωτικού στρες, της μεθυλίωσης DNA και της ανανέωσης του επιθηλίου. Παρότι φαίνεται να έχουν προστατευτικό ρόλο, επισημαίνεται η ανάγκη για πιο σαφείς οδηγίες δόσεων και εξατομικευμένες συστάσεις.
Περιβαλλοντικές εκθέσεις και το πλαίσιο του εκθεσειώματος (Exposome)
Η ανασκόπηση τονίζει ότι οι περιβαλλοντικοί ρύποι αποτελούν ολοένα σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για CRC. Η ατμοσφαιρική ρύπανση, τα φυτοφάρμακα, τα μικροπλαστικά και οι επίμονοι οργανικοί ρύποι μπορούν να βλάψουν τον εντερικό φραγμό, να προκαλέσουν οξειδωτικό στρες και να μεταβάλουν το μικροβίωμα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες (Polycyclic Aromatic Hydrocarbons), που βρίσκονται σε ψητά κρέατα και αστικές εκπομπές, των οποίων οι μεταβολίτες συσσωρεύονται στο παχύ έντερο και μπορεί να είναι μεταλλαξηγόνοι. Η αυξανόμενη έρευνα γύρω από το εκθεσείωμα—το σύνολο των περιβαλλοντικών εκθέσεων κατά τη διάρκεια της ζωής—αντικατοπτρίζει τη διευρυμένη άποψη ότι ο καρκίνος του παχέος εντέρου επηρεάζεται κυρίως από μη γενετικούς παράγοντες. Η ενσωμάτωση δεδομένων εκθεσειώματος μπορεί να βελτιώσει την πρόβλεψη κινδύνου και να αποκαλύψει αλληλεπιδράσεις μεταξύ περιβαλλοντικών στρεσογόνων παραγόντων και γενετικής ευαλωτότητας.
Παχυσαρκία, μεταβολική δυσλειτουργία και καρκινογένεση
Η ανασκόπηση περιγράφει την παχυσαρκία ως ισχυρό παράγοντα κινδύνου τόσο για φλεγμονώδη νόσο του εντέρου όσο και για καρκίνο του παχέος εντέρου. Η υπερβολική λιπώδης μάζα αυξάνει τις φλεγμονώδεις κυτταροκίνες, ενισχύει τη δράση της ινσουλίνης και των αυξητικών παραγόντων IGF, μεταβάλει την ισορροπία των αδιποκινών και αυξάνει τα επίπεδα οιστρογόνων—όλα στοιχεία που ενισχύουν την ανάπτυξη όγκων. Η δυσβίωση του μικροβιώματος, που σχετίζεται με την παχυσαρκία, και η χρόνια χαμηλού βαθμού φλεγμονή εντείνουν τον κίνδυνο. Επισημαίνεται ότι ορισμένα γονίδια, όπως το FTO και άλλα που επηρεάζουν τον δείκτη μάζας σώματος, ενδέχεται να καθορίζουν την ατομική ευαισθησία και τις αποκρίσεις στη διατροφή.
Διατροφογενωμική: Σύνδεση διατροφής, γονιδίων και επιγενετικής ρύθμισης
Η ανασκόπηση παρουσιάζει τη διατροφογενετική και τη διατροφογενωμική ως απαραίτητα εργαλεία για την κατανόηση των διαφορών στον κίνδυνο καρκίνου του παχέος εντέρου. Γενετικές παραλλαγές μπορούν να επηρεάσουν τον μεταβολισμό θρεπτικών συστατικών, την αποτοξίνωση καρκινογόνων, τη φλεγμονώδη σηματοδότηση και την επιδιόρθωση DNA. Παραδείγματα περιλαμβάνουν αλληλεπιδράσεις μεταξύ παραλλαγών (μεταλλάξεων) του γονιδίου EPDR1 και της πρόσληψης ψαριών, πολυμορφισμούς που επηρεάζουν τις αποκρίσεις σε φλαβονοειδή μέσω CYP1A1, και δείκτη μάζας σώματος-εξαρτώμενο κίνδυνο παχέος εντέρου που σχετίζεται με τα γονίδια FMN1/GREM1. Αυτά τα ευρήματα δείχνουν πώς η διατροφή και η γενετική αλληλεπιδρούν στον καθορισμό της παθογένεσης.
Η επιγενετική ρύθμιση παρουσιάζεται ως βασικός μηχανισμός που διέπει τις αλληλεπιδράσεις διατροφής–γονιδίων. Βιοδραστικές ενώσεις τροφίμων—όπως οι πολυφαινόλες τσαγιού, η γενιστεΐνη, η σουλφοραφάνη, η ρεσβερατρόλη και η κουρκουμίνη—μπορεί να τροποποιούν τη μεθυλίωση DNA, τη δράση ιστονών και τη λειτουργία μη κωδικών RNA. Η έννοια της «επιγενετικής δίαιτας» αντικατοπτρίζει την αυξανόμενη πεποίθηση ότι ορισμένα τρόφιμα μπορούν να αναδιαμορφώσουν την έκφραση γονιδίων και να υποστηρίξουν την πρόληψη και θεραπεία του καρκίνου.
Φολικό οξύ, παραλλαγές MTHFR και διττές επιδράσεις στις οδούς καρκίνου
Το φολικό οξύ και οι άλλες βιταμίνες Β, κεντρικές για τον μεταβολισμό ενός άνθρακα (one-carbon metabolism), διαδραματίζουν περίπλοκο ρόλο στον καρκίνο του παχέος εντέρου. Χαμηλά επίπεδα μπορούν να βλάψουν τη μεθυλίωση και την επιδιόρθωση DNA, επιδεινώνοντας τη φλεγμονή και την καρκινογένεση. Επαρκής πρόσληψη μπορεί να διορθώσει τα πρότυπα γονιδιακής έκφρασης και να μειώσει τον κίνδυνο. Ωστόσο, υπερβολικό φολικό οξύ μπορεί να επιταχύνει την εξέλιξη όγκων σε ιστούς με προϋπάρχουσες βλάβες—γεγονός που καθιστά την ακριβή καθοδήγηση απαραίτητη. Παραλλαγές στο γονίδιο MTHFR μπορούν να καθορίσουν εάν το φολικό οξύ έχει προστατευτική ή επιβαρυντική δράση, υπογραμμίζοντας τη σημασία της γενετικής εξατομίκευσης.
Προς εξατομικευμένη διατροφή για την πρόληψη και αντιμετώπιση του καρκίνου του παχέος εντέρου
Η ανασκόπηση καταλήγει ότι ο συνδυασμός γονιδιωματικών, επιγενετικών, μεταβολικών και μικροβιωματικών δεδομένων μπορεί να οδηγήσει σε πιο στοχευμένες διατροφικές στρατηγικές για την πρόληψη του καρκίνου του παχέος εντέρου. Η εξατομικευμένη διατροφή μπορεί να μειώσει αποτελεσματικότερα τη φλεγμονή, να επηρεάσει μονοπάτια καρκινογένεσης και να βελτιώσει τα θεραπευτικά αποτελέσματα. Οι νεότεροι ενήλικες—που παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά πρώιμης έναρξης καρκίνου του παχέος εντέρου—ενδέχεται να ωφεληθούν σημαντικά από τέτοιες προσεγγίσεις που λαμβάνουν υπόψη πρώιμες εκθέσεις, συνήθειες και γενετικούς κινδύνους. Οι συγγραφείς προτείνουν ότι βιοδείκτες όπως τα πρότυπα μεθυλίωσης DNA και οι μεταβολίτες του μικροβιώματος μπορούν να ενισχύσουν την αξιολόγηση κινδύνου και την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Το άρθρο καταλήγει ότι ο καρκίνος του παχέος εντέρου αναπτύσσεται μέσω μιας πολύπλοκης αλληλεπίδρασης διατροφής, περιβαλλοντικών εκθέσεων, φλεγμονής, αλλαγών στο μικροβίωμα και γενετικής ευαλωτότητας. Τα θρεπτικά συστατικά επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου όχι μόνο μέσω μεταβολικών και φλεγμονωδών οδών αλλά και μέσω ρυθμίσεων του μικροβιώματος και επιγενετικών μηχανισμών. Η άνοδος των περιστατικών πρώιμης έναρξης καρκίνου του παχέος εντέρου υπογραμμίζει την ανάγκη αντιμετώπισης τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου και προώθησης εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης. Οι συγγραφείς αναδεικνύουν τη διατροφογενωμική και τη διατροφογενετική ως πολλά υποσχόμενα εργαλεία για την προσαρμογή των διατροφικών συστάσεων στο γενετικό προφίλ του ατόμου, ενώ τα βιοδραστικά συστατικά των τροφίμων μπορεί να συμβάλουν στην τροποποίηση επιγενετικών προτύπων που σχετίζονται με την ανάπτυξη όγκων. Υποστηρίζουν ότι ο συνδυασμός εργαλείων multi-omics με την ακριβή διατροφή μπορεί να μεταμορφώσει την πρόληψη και τη φροντίδα του καρκίνου του παχέος εντέρου, επιτρέποντας έγκαιρη αναγνώριση υψηλού κινδύνου και στοχευμένες παρεμβάσεις. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για τη βελτίωση των διατροφικών οδηγιών, την αποσαφήνιση των μηχανισμών και τη μετατροπή των μοριακών ευρημάτων σε πρακτικές, εξατομικευμένες εφαρμογές.
ΠΑΡΑΘΕΣΗ ΠΡΩΤΟΤΥΠΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗΣ
Το παραπάνω άρθρο είναι το απόσταγμα πρωτότυπης επιστημονικής δημοσίευσης με τα κάτωθι στοιχεία:
Τίτλος
Nutrition, Environment, and Genetics in Colorectal Cancer. Epigenetics and Possible Future Perspective
Συγγραφείς-ερευνητές
Stefano Brandolino, Marica Franzago, Giovanna Murmura, Fabrizio Ricci, Valentina Gatta,Liborio Stuppia, Ester Vitacolonna
Επιστημονικό περιοδικό δημοσίευσης
Current Nutrition Reports (2025) 14:111 https://doi.org/10.1007/s13668-025-00701-9
Πανεπιστήμιο/Ινστιτούτο/Ερευνητικό κέντρο
Department of Medicine and Aging, “G. D’Annunzio” University, Via Dei Vestini, Chieti-Pescara, Chieti, Italy
Center for Advanced Studies and Technology (CAST), “G. D’Annunzio” University of Chieti-Pescara, Chieti, Italy
Department of Innovative Technologies in Medicine and Dentistry, “G. D’Annunzio” University of Chieti-Pescara, Chieti, Italy
Department of Neuroscience, Imaging and Clinical Sciences, “G. D’Annunzio” University of Chieti-Pescara, Chieti, Italy
ΑΠΟΠΟΙΗΣΗ ΕΥΘΥΝΗΣ
Το άρθρο συνοψίζει δημοσιευμένη επιστημονική μελέτη, χωρίς ευθύνη της συντακτικής ομάδας του From Science to Nutrition για την εγκυρότητα, τη μεθοδολογία ή τα συμπεράσματά της.
Η δημοσίευση δεν σημαίνει αποδοχή ή υποστήριξη των απόψεων των συγγραφέων ούτε συνιστά σύσταση διατροφικής παρέμβασης. Η χρήση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη, ενώ το περιεχόμενο μπορεί να τροποποιηθεί ή να αποσυρθεί χωρίς προειδοποίηση.
Η αξιολόγηση διατροφικών παρεμβάσεων ανήκει αποκλειστικά σε αρμόδιους επαγγελματίες υγείας.
